Home > Activiteiten > Lezingen > Lezing Engelermeer en omstreken


22-03-2007
Lezing Engelermeer en omstreken
Inleiding
Applaus klonk op toen we na ‘n vlucht boven de ommelanden van de onoverwinnelijk geachte stad ’s-Hertogenbosch (de moerasdraak) weer veilig waren geland in het patronaatsgebouw te Nieuwkuijk. Daar wachtte ons wederom een gastvrij onthaal bij Sjan en Ad.
Deze donderdagavond 22 maart 2007 werd ’n heel bijzondere avond onder leiding van Rob de Vrind. Rob studeerde biologie en is bevlogen geraakt van niet alleen de natuur/ecologische kwaliteiten van ’s-Hertogenbosch en haar omgeving, maar ook van haar geschiedenis. Hij schreef daarover een paar mooi uitgegeven boeken. In zijn bevlogenheid lieten wij ons graag meenemen.
De Natuur- en Milieuvereniging gemeente Heusden had hem uitgenodigd om met hem “de diepte” in te gaan.
Wat speelt zich nu af en wat heeft zich in het verleden zoal afgespeeld in het gebied tussen Vlijmen en Den Bosch. Wat is -in heel brede zin- de betekenis van dat buitengebied.
De titel van zijn lezing klonk vrij nuchter: “Engelermeer e.o.”
Wij zouden worden ingelicht over achtereenvolgens:
“Hoe het vroeger was”, “Hoe het nu is” en “Wenselijke ontwikkelingen”.

Verleden
Wij gingen terug in de tijd via oude kaarten, gemaakt ten tijde van het beleg van ’s-Hertogenbosch in 1629. Daarop waren dijken en dijkjes te zien. In drie weken tijd hebben 40.000 mannen (van de “Staatsen”) daar in het moerasgebied rond de stad 45 kilometer dijk aangelegd. Zo kon er geen water meer naar de stad stromen.Maar ook zagen we schansen, zoals de Boerenschans, die bij Vlijmen de toegang tot de stad bewaakte. Vlijmenaren werden daar opgehangen.Vanuit Vlijmen liep een smalle weg tussen de diepe moerassen door naar de Bossche Sint Janspoort. Halverwege passeerde je de Helftheuvel, vervolgens twee terpen en het wat hoger gelegen plaatsje Deuteren, waar niet alleen een kapelletje stond, maar waar ook de heer van Grobbendonk (stadsvoogd en baas van Den Bosch) een lustoord en een eendenkooi had.Te zien waren het riviertje de Bossche Sloot - dat via de Moerputten naar Engelen liep en voor de aanvoer zorgde- en de Hollandse Dijk met haar twee wielen, net ten zuiden van de huidige Maasroute.
Later op de avond “vlogen” we over het gebied met zijn forten, moerassen, kwartieren, bolwerken, verschansingen, borstweringen, buitenwerken, redoutes met licht geschut, zandheuvels, heidevelden en riviertjes. (Rob raadde ons aan te kijken naar de site www.degroenevesting.nl )

Vandaag
Van bloemen, planten en dieren heb ik niet zo heel veel verstand. Wel genoot ik van de schitterende fotobeelden van bloemen, struiken en hooilanden.
De gebieden van de Gement en de Moerputten zijn uniek: door de overgang van zand- naar kleigrond en doordat daar kwelwater van soms wel 10.000 jaar oud naar boven komt, is er een heel bijzondere flora en fauna te vinden.
Er broeden niet alleen kieviten, watersnippen, wulpen en scholeksters, maar ook grote aantallen grutto’s en kleine zwanen. De Gement is dan ook een (internationaal) beschermd weidevogel- en ganzengebied, waarin zich ook nog eens twee eendenkooien bevinden (met dank aan de heer van Grobbendonk!).
De Moerputten is een 120 hectare groot gebied met moeras, blauwgraslanden, riet- en biezenvelden, open water, broekbosjes van els en wilg.
Nagenoeg alle stadia van een verlandend laagplassengebied komen hier voor. Het vormt dan ook een heel belangrijk element in de ecologische hoofdstructuur van Nederland.
De botanische waarde van de blauwgraslanden zijn van Europees belang. Er heerst een rijk vogel- en vlinderleven, met zelfs weer de Pimpernelblauwtjes (een zorgvuldig maaibeheer is van groot belang! En dan midden in de Moerputten: de imposante onlangs gerestaureerde oude spoorbrug van maar liefst 540 meter lang. Destijds kon er geen dijklichaam worden aangelegd omdat in die tijd het water van de Maas, de Waal, de Dieze en de Aa moest kunnen “overlopen” naar de Gement om vervolgens richting zee te gaan via de Baardwijkse overlaat (waar destijds ook een enorme brug lag in plaats van de huidige spoordijk!)
Het Engelermeer is hoogstwaarschijnlijk het restant van een oude stroomgeul van de Maas (vóór de 13e eeuw). Er gaan geruchten dat er een middeleeuws kasteel (“Bloemendaal”) zou hebben gestaan.
Vroeger lagen er rond het Engelermeer uitgestrekte drassige hooilanden, die in de winter onder water liepen als men de Beerse overlaat open zette.
In het verleden had het gebied de status van natuurmonument.
Door de aanleg van de wijk de Kruiskamp, de industrieterreinen de Rietvelden en de Vutter, nieuwe woonwijken van Engelen, de A 59, en recent de Haverleij is het landschap ter plaatse voor een groot deel verdwenen. Daarnaast is door een grootschalige ruilverkaveling het overgebleven gebied behoorlijk verdroogd en verarmd. Het Engelermeer is nu een groot open water temidden van de weilanden van de Vlijmense en Engelse polder. Rietvelden en de eendenkooi vormen de overgangszone tussen dit natuurgebied en ’s-Hertogenbosch.

Toekomst
Ruimte is kostbaar. Velen willen die wel gebruiken of daar iets ontwikkelen. Op dit moment is de recreatiedruk groot en die zal vermoedelijk verder groeien. Voor de gezondheid van mensen is de aanwezigheid van een natuuromgeving van groot -en dus ook economisch- belang.
Rob de Vrind ziet een grote toekomst voor het gebied weggelegd:
Er moet een goede natuurverbindingszone komen tussen de gebieden van het Bossche broek, de Gement, de Moerputten, de polders van Vlijmen, Bokhoven en Engelen (met het Engelermeer) en de uiterwaarden van de Maas, zodat deze gebieden een samenhangend geheel gaan vormen. Pas dan hebben ze kansen om zich optimaal te ontwikkelen.
De A59 kan ter plaatse “op poten”. Het gebied van de Vlijmense- en Engelse polder moet worden aangekleed met houtwallen, geriefbosjes en heggen. Er kan ’n agrarisch natuurbeheer (hopakkers!) komen met recreatief medegebruik (speelforten, wandel- en fietspaden).
Als Defensie op het Engelermeer of elders gaat oefenen in bruggen bouwen en duiken, kan zelfs het bij de brug van Hedel gelegen fort Crevecoeur in zijn oude luister worden hersteld!
Wat een enorme mogelijkheden heeft dit gebied !!


© Natuur- en Milieuvereniging Gemeente Heusden 2010-2018
Vogelgeluid