Home > Communicatie > Artikelen C. van der Meijden > De Zandleij


30-05-2011
De Zandleij
Het vroegere bejaardenhuis Jacobushof in Drunen heet na de verhuizing Zorgcentrum Zandley. Dit is voor de bewoners van Drunen niet een naam, waarmee ze zich verbonden voelen.
Het riviertje de Zandleij bevindt zich immers aan de zuidkant van de Loonse- en Drunense Duinen in Udenhout, schreef het Brabants Dagblad.

Als je van de Rustende Jager richting Bosch en Duin fietst of wandelt over de Oude Bossche Baan zie je aan de rechter zijde de zandwal van de Drunense Duinen en aan de linker zijde in de verte een gebied met wilgenstruweel en populieren.
Daar ergens stroomt de Zandkantse Leij. Je ziet er ook enkele huizen staan, dat is het gehucht “Den Brand”.
In het verleden werd er bij deze buurtschap op kleine schaal turf (eerdbrand) gestoken. Vandaar waarschijnlijk de naam: Den Brand. Ook werd er hier riet gesneden.

Tegenwoordig spreekt men over het Natuurgebied “De Brand” dat deel uitmaakt van het Nationale Park de Loonse en Drunense Duinen en een veel groter gebied betreft, namelijk het gehele gebied tussen de Drunense Duinen en de dorpen Udenhout en gedeeltelijk nog, wat mij betreft, Biezenmortel.
Hierbij moet je denken aan het geometrische bos bij het kapelletje aan de Schoorstraat in Udenhout dat is aangelegd door vroegere bewoners van het ernaast gelegen kasteel “De Strijdhoef”.

Denk aan het strokenlandschap, voortgekomen uit vroegere ontginningen, achter de boerderijen in de Groenstraat die van Udenhout naar Biezenmortel loopt. Denk verder aan het gebied met leemhoudende grond bij het kasteel, waar het nattere bos groeit met bosanemonen en speenkruid in het voorjaar en aan het rijkere eiken-beukenbos bij café “t’Gommelen” aan de Gommelse Straat, waar nog een wonderschoon beekje door het eiken-beukenbos meandert richting de Zandleij.

Verder zijn er in dit gebied productiebossen die, naar men zegt, in de dertiger jaren van de vorige eeuw in het kader van de werkverschaffing zijn aangelegd. Verder vindt men er natte weilanden met drinkkuilen (kikkerpoelen) in gebruik door agrariërs uit de omgeving en ook nog wat moerassig bos en wilgenstruweel bij de Zandkantse Straat in Biezenmortel.
Het meest bijzondere gedeelte van het gebied is voor mij het veengebied in het oude beekdal met riet- en zeggemoeras overgaand in elzenbroekbos bij de buurtschap Den Brand.
In het gebied ten noorden van Tilburg (ca. 12 m. boven N.A.P.), dat geleidelijk afdaalt richting Udenhout, ontstaan waterloopjes die zich in het oude beekdal bij Den Brand (ca. 7 m. boven N.A.P.) verzamelen. In het hoger gelegen gebied bij Tilburg zijgt ook water in de bodem dat bij Den Brand weer als kwelwater te voorschijn komt.
Vanuit Den Brand stroomt het water richting de Zandkant en vervolgens naar Cromvoirt om uiteindelijk via het Kanaal van ’s-Hertogenbosch naar Drongelen (gegraven tussen 1907 en 1910) in de Maas te stromen. Voordat dit kanaal gegraven werd, stroomde het water via de Bossche Sloot naar De Maas.

In het ontstaansgebied van de Zandleij bij Tilburg werden in de twintiger jaren van de vorige eeuw vloeivelden aangelegd om het afvalwater van de stad en de textielindustrie te zuiveren.

Toen ik vroeger wel eens met mijn ouders van Loon op Zand naar Tilburg fietste, hing daar altijd een onaangename lucht. Later werd daar een rioolwaterzuiveringsinstallatie gebouwd die het afvalwater van Tilburg reinigde en afvoerde via de Zandleij.
Dat water was nog behoorlijk vervuild. Nog niet zo heel lang geleden stonk het in Den Brand altijd naar kattenpis! Tegenwoordig wordt het afvalwater beter gezuiverd, maar het water heeft nog steeds een bepaalde geur!
Al het afvalwater van Tilburg wordt via de Zandleij geloosd. Om een vlottere afvoer te bevorderen werd er in de zestiger jaren van de vorige eeuw dwars door de Brand een recht kanaal gegraven, dat nu wordt aangeduid met de naam: Zandleij.

De meer oorspronkelijke, in het verleden ook vergraven loop, wordt nu de Zandkantse Leij genoemd. Het woord “leij” komt van “leiden” en geeft aan dat een waterloop in het verleden min of meer vergraven is. Het huidige kanaal de Zandleij dat bij hoge waterstanden overstroomt, draagt nog steeds bij aan de vervuiling van het gebied en vangt ook het kostbare kwelwater weg.
Ook de ruilverkaveling is niet aan het gebied voorbijgegaan. Ten behoeve van de agrariërs wordt de waterstand laag gehouden, wat natuurlijk niet bevorderlijk is voor de vegetatie van een van oorsprong nat en moerassig gebied.
In het veengebied achter het gehucht Den Brand kun je nog een goede indruk krijgen hoe het gebied van de Zandkantse Leij er vroeger heeft uitgezien. Hier is nog te zien hoe een natuurlijk verlandingsproces zich afspeelt. Aansluitend op de waterloop zie je hoe rietmoeras via zeggemoeras overgaat in elzenbroekbos.
Wat het elzenbroekbos betreft: aanvankelijk ontwikkelt er zich een wilgenbroekbos met her en der elzenstruiken die vervolgens boven de wilgen uitgroeien en te veel licht onttrekken aan de lichtminnende wilgen die dan verdwijnen. Aan de randen blijven de wilgen wel aanwezig. Als er dan weer elzenbomen omwaaien of afsterven, omdat de bodem te zuur is of het water te vervuild en dus meestal ook te voedselrijk is, verschijnen er op die plaatsen weer wilgen die ook beter te voedselrijk water kunnen verdragen.
Het gebied tussen de waterloop en het elzenbroekbos, waar, zoals ik zag, gelukkig nog kwelwater te voorschijn komt, kan een interessant gebiedje worden nu het Brabants Landschap, die het gebied beheert, de vervuilde en te voedselrijke bovenlaag ervan heeft verwijderd.
Nu de bodem verschraald is, is te verwachten dat er een interessante vegetatie zal ontstaan. De plannen voor de toekomst zijn, dat het gegraven kanaal, dat nu dus de Zandleij heet en dat midden door het gebied loopt, weer wordt gedempt en dit water dan via een nieuw aangelegde loop, meer aan de rand van het gebied, wordt afgevoerd. De Zandkantse Leij wordt verbreed en mag dan misschien ook weer zijn meer oorspronkelijk loop volgen. De uitbreiding van de stad Tilburg in noordelijke richting vormt een bedreiging voor het ontstaansgebied van de Zandleij. Het is echter de bedoeling dat het regenwater bij bebouwing in dit gebied niet meer via het riool wordt afgevoerd. Tilburg spreekt over een “lekkende stad” Dan is het nog de vraag of de drinkwateronttrekking door Tilburg en bedrijven, zoals Cola en Fuji die enorm veel water aan de ondergrond onttrekken, nog van invloed zijn? Laten we optimistisch zijn en hopen dat de Zandkantse Leij verzekerd blijft van water. Het natuurgebied de Brand kan, denkend aan de huidige droogte, ook een belangrijke functie vervullen als waterreservoir!

© Natuur- en Milieuvereniging Gemeente Heusden 2010-2018
Vogelgeluid