Home > Communicatie > Artikelen C. van der Meijden > De Elshoutse Zeedijk, stilte na de storm


22-06-2011
De Elshoutse Zeedijk, stilte na de storm
22.06.2011
De Elshoutse Zeedijk, stilte na de storm

Een eervolle uitnodiging
Begin juni kreeg ik een uitnodiging, ondertekend door burgemeester Willems namens het college, voor een bijeenkomst op 22 juni. De bedoeling was een korte, verkennende fietstocht over de Zeedijk te maken met aansluitend een ontbijtsessie om op symbolische wijze het startsein te geven voor het herstel van de Zeedijk.
Ik citeer uit de tekst van de brief: “Op 21 februari 2011 vond in Geertruidenberg de conferentie rond de Zuiderwaterlinie plaats. De provincie Noord-Brabant heeft hiermee de start gegeven voor dit project. Ook de gemeente Heusden wil een bijdrage leveren aan het opknappen van de Zuiderwaterlinie. Wij doen dat door de komende jaren de Elshoutse Zeedijk te herstellen. De Elshoutse Zeedijk in onze gemeente maakt deel uit van de Zuiderwaterlinie maar is van ver voor het tot stand komen van de linie al aangelegd en daardoor extra waardevol. De provincie Noord-Brabant, Waterschap Aa en Maas, de Vereniging Natuurmonumenten en onze gemeente hebben een visie ontwikkeld voor cultuur-historisch behoud en versterking van de natuur- en recreatieve waarden van de Elshoutse Zeedijk binnen het Brabants landschap.”

Ik was heel blij te vernemen, dat ons gemeentebestuur een visie en een uitvoeringsprogramma heeft ontwikkeld voor behoud, bescherming en versterking van de cultuurhistorisch zeer waardevolle Zeedijk. Dat alles in samenhang met de omgeving met zijn landschappelijke en natuurlijke waarden. Ik heb dus met plezier aan deze eervolle uitnodiging gevolg gegeven.

Stilte na de storm
Eeuwenlang werd de Elshoutse Zeedijk geteisterd door stormvloeden, overstromingen, dijkdoorbraken en inundaties. Tegenwoordig ligt de Zeedijk er rustig bij en vormt een prachtige fiets- en wandelroute door een wijds polderlandschap. Het contrast tussen de grillige dijk met zijn wielen en het streng rechtlijnige landschap met aan de Elshoutse kant het nog gedeeltelijk aanwezige slagenlandschap doet een hoge ouderdom vermoeden. Voor wie er oog voor heeft en over een beetje cultuurhistorische kennis beschikt, kan vanaf de Zeedijk de eeuwenoude geschiedenis van het gebied als het ware aflezen.

De oude Zeedijk tussen Drunen en Doeveren is zeer waarschijnlijk ontstaan door ophoging van de oeverwal van een reeds bestaand stroompje dat nog steeds aan de westzijde direct achter de verschillende daar gelegen wielen stroomt. Het staat op de kaart aangegeven als het Drunens Loopke. Men gaat ervan uit, dat dit waterloopje al meer dan duizend jaar geleden door een groot moerassig gebied richting het Oude Maasje stroomde. Dat zou dus betekenen, dat de dijk een nog oudere kern heeft dan de geschatte leeftijd van 600 jaar die velen aanhouden. Een kern die zelfs nog ouder is dan de 800 tot 1000 die anderen bevroeden. Het Drunens Loopke vormde eeuwenlang de grens tussen Baardwijk en Drunen/Elshout en vormt nu nog altijd de grens tussen de gemeente Waalwijk en de gemeente Heusden. West-Brabant was in de vroege middeleeuwen bedekt met moerassen en venen en het nu Langstraatse gebied vormde de noordoostelijke uitloper ervan. De oeverwallen en stroomruggen van de Oude Maas die waren gevormd in de laatste ijstijd waren deels overgroeid geraakt met een veendek. Toen men omstreeks het jaar 1000 dit gebied begon te ontginnen, werden er vanaf de oeverwal van de Oude Maas noord-zuid georiënteerde sloten (het slagenlandschap) aangelegd voor de ontwatering.
Een te ontginnen gebied werd allereerst begrensd door kaden (dijken): zijkaden en achterkaden om instroom van water uit het omliggende gebied te voorkomen. Deze ontginningsblokken werden vanaf de Maas telkens in zuidelijke richting opgeschoven tot men in de dertiende eeuw op de zandwal van de Langstraat stuitte, waarop de dorpen zich konden ontwikkelen. Heel belangrijk waren destijds de grote dwarsdijken op de Oude Maas die een bepaald gebied moesten beschermen tegen het water van het nevenliggende gebied stroomopwaarts. De Zeedijk (afgeleid van “sidewinde” of “zijdwende” of “zijdijk”) moet zo’n dwarsdijk zijn geweest die later ook diende als zijkade van de veenontginning Elshout. Door deze stelselmatige ontginningen ontstond geleidelijk één groot poldergebied dat zich uitstrekte van Woudrichem tot Vlijmen in het oosten en van Zevenbergen tot Dordrecht in het westen: De Grote of Zuid-Hollandse Waard. Aan het einde van de veertiende eeuw raakte het onderhoud van de dijken in verval. Tijdens de grote Sint Elisabethsvloed in 1421 braken de dijken door en ging de Grote Waard ten onder. Er ontstond een soort binnenzee (de Biesbosch) die onder invloed van de getijden stond. Overal werd het veen losgeslagen en vormde zich kleiafzettingen. De Elshoutse Zeedijk die omstreeks 1450 werd versterkt, kreeg toen ook een zeewerende rol toebedeeld. De Zeedijk heeft vanaf 1766 ook een belangrijke rol gespeeld in het systeem van de Baardwijkse Overlaat. Het overtollige water rondom ’s-Hertogenbosch werd toen achter de Heidijk om via de Baardwijkse Overlaat afgevoerd naar de Oude Maas. Aan de zuidzijde is de Zeedijk aangesloten op de Overlaatdijk.

In de 16e eeuw tijdens de Tachtigjarige Oorlog beschermden de steden van Holland zich achter een gebied, dat ze onder water lieten lopen, de z.g. Oude Hollandse Waterlinie. De dijken werden doorgestoken, zodat het land onder water liep om de vijand te weren.

De Nieuwe Hollandse Waterlinie
Later werd deze waterlinie verder ontwikkeld tot de “Nieuwe Hollandse Waterlinie”. Deze waterlinie strekte zich uit van het IJsselmeer tot aan de Biesbosch . Een gebied van 85 km lang en 3 tot 5 km breed kon onder water worden gezet tot een diepte van ca. 30 tot 60 cm: te diep voor voetvolk en te ondiep voor vaartuigen. Op plaatsen waar wegen de linie doorkruisten, bouwde men schansen en forten. Deze unieke, historische verdedigingslinie heeft een grote historische waarde en dat heeft geleid tot aanmelding voor de Werelderfgoedlijst van Unesco (1995). Ook is het de bedoeling dat de Hollandse Waterlinie op de lijst van Rijksmonumenten wordt geplaatst. In 2005 is de Waterlinie aangewezen als Nationaal Landschap.

Het Zuiderfrontier of de Zuider Waterlinie (later ook wel de Noord-Brabantse Linie genoemd).
Deze militaire verdedigingslinie strekte zich uit van Berg op Zoom via Willemstad, Breda, Geertruidenberg, Heusden en ’s-Hertogenbosch naar Grave en Nijmegen. Ook dit was een aaneenschakeling van vestingsteden, schansen, forten en vooral inundatiegebieden. Deze linie moest de Noordelijke Nederlanden beschermen tegen Spaanse en later Franse aanvallen. De vestingstad Heusden vormde ook een onderdeel van het Zuiderfrontier. Om de strategische betekenis van de vestingstad te bekrachtigen, werd de “Stelling van Heusden” opgericht, waarbij er rondom de vesting Heusden ook een uitgebreid stelsel van schansen, sluisjes, dijken en inundatievlakten ontstond. In oorlogstijden werd het gebied rondom Heusden onder water gezet. De Zeedijk speelde hierbij ook een rol. De dijk werd voorzien van sluizen om het water binnen de dijken te laten (de Genderensche Sluis, de Doeverensche Sluis, de Dubbele Sluis, de Oud-Heusdense Sluis en de Drunense Sluis) en er werden ook twee schansen gebouwd (de Doeverensche Schans en de Elshoutse Schans) om de doorgang over de Zeedijk te belemmeren.

De Stelling van de vestingstad Heusden in werking
In 1793 verklaarden de Fransen de oorlog aan Holland. Toen de Fransen ons land binnenvielen, werd het Zuiderfrontier in stelling gebracht. Ook het gebied rondom de vesting Heusden werd onder water gezet. Wat dat voor de omgeving betekende, beschrijft de toenmalige pastoor Beerenbroek uit Drunen in zijn dagboek: “Vóór het fort Doeveren was de dijk doorgestoken om de inundatie tot den Berg toe te bewerken. Men had ook in de omgeving van Waspik een dijk of kaag doorgestoken, waardoor Baardwijk, Waalwijk, Capelle en Waspik niet alleen ten noorden, maar ook ten zuiden onder water gezet werden, zodat akkers, hoven en achterhuizen overstroomden. Er was dus geen mogelijkheid om Heusden langs deze zijde te benaderen noch om de werken van Waspik of Den Berg te overmeesteren. Elshout was geïnundeerd tot aan de pastorie, evenals de Scheet en de Wolfshoek.
Om Heusden ongenaakbaar te maken langs Vlijmen, had men de Hedikse Dijk achter Haarsteeg doorgestoken op dezelfde plaats waar hij in het jaar 1740 was doorgebroken. Ten noorden waren de weilanden en ten zuiden geheel Haarsteeg met de Hoeven tot Onsenoord onder water, zodat die genoemde dijk, het hoofd boven de baren uitstekende, ongenaakbaar was voor het sterkste leger. Van september tot de overgave van Heusden poogden de Fransen dit gat te bemeesteren, doch vruchteloos, omdat ze noch batterijen konden opstellen langs de dijk wegens het water, noch op de dijk, omdat de dijk te smal was en omdat hij doorgroefd was met de wortels van de afgehakte bomen en omdat ze onder vuur lagen vanaf de Heusdense kant. De 2de Kerstavond echter om tien uur ’s-avonds werd er driemaal op een trom geslagen en de Fransen trokken blijmoedig in de felste kou op naar de Maas om over het ijs over te steken. Alle rivieren en waterwerken waren toen begaanbaar voor het leger en de artillerie door de langdurige vorst van 2 maanden. Het onneembare Heusden werd van alle kanten bestormd.”!

De ontwikkelingsvisie
Na afloop van de fietstocht kregen we een verkorte versie van de Ontwikkelingsvisie Elshoutse Zeedijk aangeboden. Hierin staat vermeld, dat de gemeente Heusden al een aantal jaren de wens koestert om de Elshoutse Zeedijk tussen Doeveren en Drunen te beschermen, te onderhouden en te ontwikkelen. Inderdaad, de afgelopen jaren heb ik namens de Natuur- en Milieuvereniging de ontwikkelingen aangaande de Zeedijk zo goed mogelijk gevolgd. Al in 2004 heeft het toenmalige gemeentebestuur opdracht gegeven aan Adviesbureau Cuijpers om een gebrekenplan op te stellen d.w.z. een rapportage te maken van de bouwtechnische staat van de waterwerken van de Zeedijk. De rapportage werd uitgevoerd door drs. Margreeth Bruijnesteijn en ing. Annemarie Dormans die bij het gereedkomen van het rapport in Elshout een informatieavond hebben gehouden, waarbij ik destijds ook aanwezig was.

Het rapport heeft de titel: “ELSHOUTSE ZEEDIJK – STILTE NA DE STORM” meegekregen. Het is een buitengewoon interessant rapport vanuit een integrale benadering met een inspirerende toekomstvisie. In de huidige Ontwikkelingsvisie van de Zeedijk, in opdracht van het gemeentebestuur uitgewerkt door de Dienst Landelijk Gebied, vind ik deze visie gelukkig weer terug. Tijdens de ontbijtsessie (de broodjes uit het vuistje en de koffie en jus d’orange, aangeboden op de dijk, smaakten heerlijk) was er gelegenheid om met andere deelnemers te spreken. Wethouder Buis bevestigde mij, dat de huidige Ontwikkelingsvisie inderdaad berust op het rapport “Stilte na de storm”.

Ik zal proberen zo kort mogelijk aan te geven wat de Ontwikkelingsvisie inhoudt. Vooraf nog even dit: het belangrijkste is, volgens mij, dat er nu een concrete ontwikkelingsvisie is en dat er een uitvoeringsprogramma op tafel ligt. Het gemeentebestuur wil, gezien de economische omstandigheden, zoals burgemeester Willems het zei, al op bescheiden wijze aan enkele restauraties beginnen. Maar… zei de burgemeester, een en ander moet integraal in groter verband worden aangepakt om voor subsidies in aanmerking te komen. Daarom wordt samengewerkt met een aantal partners en organisaties binnen het kader van het provinciale “project Zuiderwaterlinie”. Onze burgemeester was goed op dreef. “Reisleider” René Bastiaanse die was uitgenodigd om ons op zijn bekende, grappige wijze het een en ander over de Zeedijk te vertellen, werd, wat mij betreft, overtroffen door burgemeester Willems die door zijn enthousiaste en humoristische uiteenzettingen voortreffelijk in staat was op bindende en inspirerend wijze op te komen voor ons aller Zeedijk.

De waterwerken in de Zeedijk
1. Genderensche Sluis 2. Doeverensche Schans en Doeverensche Sluis 3. Dubbele Sluis; 4. Oud-Heusdensche Sluis; 5. Sluisje van het Loopke buiten de dijk; 6. Elshoutse Schans aan de Zeedijk en Schans op de straatweg van Heusden naar Elshout 7. Drunensche Sluis

De sluizen en duikers in de Elshoutse Zeedijk zijn overblijfselen van het waterbeheersingssysteem dat eeuwenlang zijn werk heeft gedaan voor de polders van Genderen, Doeveren, Oud-Heusden, Elshout en Drunen. Ze zijn onlosmakelijk verbonden met de geschiedenis van de dijk en haar functie.
Zowel voor het droog houden van de hooi- en weidegebieden ten behoeve van de omliggende dorpen als het inunderen ten behoeve van de verdediging van Holland zijn ze van groot belang geweest. Vooral de tot Rijksmonument verklaarde Genderensche Sluis, Doeverensche Sluis, Dubbele Sluis en Oud-Heusdensche Sluis zijn hierdoor cultuurhistorisch, historisch en wetenschappelijk boeiende elementen. Hoewel helaas geen Rijksmonument zijn de Sluis van het Loopke en de Drunensche Sluis vanwege hun plaats in het waterbeheersingssysteem en vanwege hun respectabele ouderdom eveneens waardevol.

1. Genderensche Sluis Deze ligt iets ten noordwesten van Doeveren aan het daar nog bestaande Oude Maasje. Vanaf de aanleg van de Bergsche Maas die in 1904 gereed kwam, heeft deze sluis geen waterkundige functie meer. Dit sluisje was onderdeel van de Molenwetering vanuit Genderen, die op het Oude Maasje afwaterde.
2. Doeverensche of Bovenlandsche Sluis. Deze sluis was onderdeel van de Schans op Doeveren. Later ook wel Fort Doeveren genoemd. Alleen een in het groen verstopte aarden wal en de vorm van een fruitgaard aan de oostzijde van de dijk nabij de Doeverensche Sluis herinneren nog aan de schans. De Bovenlandsche Sluis had zowel een inunderende, uitwaterende als waterkerende functie.
3.Dubbele Sluis Enkele honderden meters verder op de dijk bevindt zich een sluis met twee kokers. Zij staat niet aangegeven op oude kadastrale papieren in tegenstelling tot de Bovenlandsche sluis en de Oud-Heusdense Sluis vijftien meter verderop. Vermoedelijk is deze sluis met de vernieuwingscampagne van de andere sluizen in de tweede helft van de negentiende eeuw opgebouwd. Ook deze sluis had een uitwaterende en waterkerende functie. De sluis voerde het verzamelde water van de polder buitendijks af op het Loopke.
4.Oud-Heusdense Sluis. Ook deze sluis voerde vroeger het water uit de polder van Oud-Heusden af in het Loopke. Op de kadastrale kaart van 1840 zien we duidelijk hoe het water van de Wijde Wetering (de huidige Kooilaan!) richting de dijk wordt gevoerd en door de Sluisvliet langs de Zeedijk via de Oud-Heusdense Sluis en het Loopke werd afgewaterd in het Oude Maasje.
5.Sluisje van het Loopke. Dit buitendijks gelegen sluisje ligt ter hoogte van de Oud-Heusdense Sluis aan het Loopke. Via een draaiwielconstructie boven op het sluisje kan met een houten schuif de afwatering van het Loopke zelf in het Oude Maasje worden geregeld.
6.Het Werk achter de Elshoutse Zeedijk. Halverwege de Zeedijk ligt een eenvoudig woonhuis, gebouwd in het begin van de jaren zestig. Het is opgetrokken uit baksteen en voorzien van een zadeldak. Dit pand is opgetrokken op de plaats waar tot het begin van de twintigste eeuw een fort ter verdediging van de acces (toegang) van de Zeedijk stond. Alleen een gedeelte van de gracht is nog steeds aanwezig. Dit water wordt ook wel het Fort genoemd.
7.Drunense Sluis Deze is gelegen op zeventig meter voorbij de kruising van de Zeedijk met de Kapelstraat/Kampgraafweg. Deze sluis is onderdeel geweest van de waterhuishouding ten zuiden van Elshout. Het peilsteentje suggereert echter dat deze sluis ook van militaire betekenis is geweest.

Dan zijn er nog enkele moderne duikers en overloopjes die zijn aangelegd in de tweede helft van de twintigste eeuw toen de waterhuishouding van het gebied werd gewijzigd door de ruilverkaveling.

De belangrijkste onderdelen van de toekomstvisie
A. Alle waterwerken langs de dijk dienen vanaf de dijk meer herkenbaar en beleefbaar te worden gemaakt . Hiertoe wordt er bij alle waterwerken een hekwerk geplaatst ter markering en verbijzondering van de plek en als doorvalbeveiliging.
B. Alle sluizen dienen te worden hersteld: metselwerk herstellen, voegwerk vervangen, sluisdeuren in oude staat terugbrengen; betonnen en natuurstenen stijlen herstellen en dat soort zaken.
C. Herinrichting van de waterhuishouding. De komende jaren wordt getracht grotere delen van het gebied aan te kopen en deze met het natuurgebied: de Zeedijk, de Hooibroeken en Pax los te koppelen van het omliggende watersysteem dat is afgestemd op landbouwbelangen. Voor verdere informatie hierover verwijs ik naar het artikel van Fons Mandigers in de vorige “Natuurlijk” van juni 2011.
D. Beplantingsplan. Op een beperkt aantal plaatsen langs de dijk zullen doelgericht een aantal bomen worden aangeplant om de ruimtelijke beleving vanaf de dijk nog sterker te maken.
E. Doeverensche Schans. Aan de noordzijde dient de verlande waterpartij – de gracht – rondom de voormalige schans te worden open gegraven, waarbij een deel van de wal van de schans weer geaccentueerd kan worden.
Gezien de waarde van het huidige boomgaardje gaat het hierbij niet om een letterlijke reconstructie van de schans, maar veeleer om het markeren van een bijzondere plek in het landschap, gekoppeld aan de (verdediging van) Doeverensche Schans. De goed onderhouden boomgaard die op zichzelf een waarde aan de plek toevoegt, zou met deze strategie behouden en in particulier eigendom kunnen blijven. Wel is afstemming nodig met de eigenaar. De sluis dient voor een roeiboot passeerbaar te zijn. Ten behoeve van recreatieve mogelijkheden wordt een trap en steiger/vlonder aangelegd aan de zuidzijde met zicht op de sluisdeuren. Aan de zuidzijde van de dijk liggen er kansen om de voormalige schans hier te reconstrueren,zodat begrijpelijk wordt hoe de schans heeft gefunctioneerd als verdediging van dit acces. Voorstel is om binnen dit gedeelte nieuwe bebouwing toe te staan als echo van het bomvrije gebouw dat hier heeft gestaan. Dit gebouw biedt kansen om aan de Elshoutse Zeedijk een horeca gelegenheid te koppelen als natuurlijk punt van informatievoorziening over de cultuurhistorie van deze bijzondere plek.
Aangezien er met de uitvoer van dit zuidelijke gedeelte een structurele aankoop van grond of particulier initiatief is gemoeid, is dit planonderdeel voor de lange termijn.
F. Werk achter de Elshoutse Zeedijk. Van de omringende gracht is alleen nog een zeer klein deel aanwezig rondom het hier aanwezige woonhuis. Het voorstel is om deze gracht in zijn oorspronkelijke vorm opnieuw uit te graven, waarbij de huidige bebouwing intact kan blijven. Het terugbrengen van de waterpartij als herinnering aan het hier gelegen werk, maakt het tevens mogelijk om een verband te leggen met de ecologische verbindingszone die langs de Koningsvliet is gedacht. Bovendien kan hier tussen de Hooibroeksesteeg en de Zeedijk een fietsverbinding worden aangelegd. Op de aansluiting van de Hooibroeksesteeg en de Heusdenseweg lag vroeger ook een schans (Werk op de straatweg van Heusden naar Elshout). Ook hier is nog een klein deel van de gracht in het terrein zichtbaar gebleven. Voorstel is een reconstructie van de verkeersaansluiting en een herstel van de gracht en op beperkte schaal van de omwalling.
G. Autoluw maken van de Zeedijk ten noorden van de Kapelstraat en het gedeelte tussen de Kapelstraat en de Eindstraat.
H. Het Drunens Loopke dient in de toekomst te worden afgekoppeld van het landbouwkundige afwateringssysteem. De gedempte stukken dienen weer te worden opengemaakt om vanuit het zuiden gevoed te worden met schoon (kwel)water en als ecologische verbindingszone opgenomen te worden in het grotere, ecologische geheel, zoals door Fons Mandigers beschreven.
I. De toekomstvisie Zeedijk in relatie tot Gebiedsvisie A59 (Maasroute). De Provincie Noord-Brabant, de gemeenten ’s-Hertogenbosch, Heusden en Waalwijk, het Waterschap Aa en Maas, de Vereniging Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer en ZLTO hebben ook een visie opgesteld voor de ontwikkeling van het gebied tussen ’s-Hertogenbosch en Waalwijk tot 2030. De Rijksweg A 59 speelt hierbij een centrale rol. De positie en de betekenis van de Elshoutse Zeedijk is hierbij nog onvoldoende uit de verf gekomen. De keuze voor een volwaardige op- en afritconstructie aan de westzijde van Drunen conflicteert met de belangen van natuur, recreatie en cultuurhistorie.

Vriendelijke groet, Cees van der Meijden




© Natuur- en Milieuvereniging Gemeente Heusden 2010-2018
Vogelgeluid