Energie

Zonne-energie voor iedereen bereikbaar
Financieel wordt het steeds aantrekkelijker zonnepanelen te installeren. Door de wereldwijde overproductie van zonnepanelen is de prijs in het afgelopen jaar met bijna 40% gedaald. De energieprijzen blijven maar stijgen, waardoor de aanschaf van zonnepanelen een rendabele investering geworden is. De terugverdientijd van zonnepanelen ligt momenteel al rond de 11 jaar.

U kunt uw zonnepanelen op verschillende manieren financieren. Via uw bestaande hypotheek, via een speciale lening of een privé onderneming. Greenchoice (www.greenchoice.nl) maakt het mogelijk om helemaal niet te investeren. In dat geval betaalt u niet voor de aanschaf van zonnepanelen, maar voor de stroom die de panelen op uw dak leveren. Zo wekt u uw eigen groene stroom op, zonder eigen investering.

Een deel van de geproduceerde energie verbruikt u direct zelf. Hiervoor betaalt u 20 jaar een vast tarief van 23 cent per kWh. Dit is vergelijkbaar met uw huidige energietarief. De stroom die u niet direct zelf afneemt gaat naar Greenchoice. Het grote voordeel is dat u het tarief van een deel van uw energieverbruik nu voor 20 jaar vastlegt. Zo bent u minder afhankelijk van wisselende energieprijzen. Na 20 jaar zijn de zonnepanelen van u. U geniet dan nog minimaal 10 jaar van gratis zonnestroom van eigen dak.

En hoeveel energie die zonnepanelen op je eigen dak opleveren kun je nu ook online binnen 5 minuten zien. Daar zorgt de website CompareMySolar.nl voor. Daar zie je via een satellietkaart welk dakoppervlak van je eigen huis het meest geschikt is, en wat zonne-systemen voor jouw dak kosten en opbrengen.
De overheid heeft de landelijke subsidie op zonnepanelen (SDE) voor particulieren stopgezet. Het voordeel daarvan is dat particulieren nu zonder deel te hoeven nemen aan een subsidieloterij precies kunnen zien wat hun mogelijkheden zijn. Er hoeven geen opbrengstmeters geplaatst te worden, er komt geen uitgebreid papierwerk meer aan te pas. Door de afschaffing van subsidies is het ook helder en eenvoudig geworden. Dat kun je nu zelf nakijken op www.CompareMySolar.nl

Heb je zelf nog goede ideeën voor duurzame energie, die gemakkelijk door iedereen toegepast kunnen worden? Laat het de redactie van Natuurlijk weten!
HN

Steeds vaker lees je en hoor je over het gebruik van zonneboilers.
Een zonneboiler maakt warm water met hulp van de zon en dat scheelt uitstoot van broeikasgassen.
Daarnaast bespaart hij ongeveer de helft van de energiekosten voor warm water.
Een zonneboiler is altijd duurzaam: zonlicht raakt nooit op! En als er even zonlicht te weinig zou zijn, dan stookt een naverwarmer het water warm.
U hoeft dus niet bang te zijn voor een koude douche!
Voor niks gaat de zon op….maar een zonneboiler is niet gratis.
Gelukkig is – in tegenstelling tot voor zonnepanelen – de subsidiepot nog niet leeg.
Voor de meest gebruikte zonneboilers kan men een subsidie van 720 euro ontvangen.
Huiseigenaren kunnen tot en met volgend jaar deze subsidie nog regelen via een speciaal aanvraagformulier bij: www.agentschap.nl
Bij www.milieucentraal.nl kunt u een advies op maat krijgen wat voor uw huis het meest geschikte type is.

Toevallig kreeg de redactie twee artikeltjes, van twee leden over windturbines. Wij hopen dat de inhoud ervan u helpt uw mening te vormen over deze manier van opwekken van duurzame en schone energie

Windturbines, pro of contra ?

De plaatsing van windturbines voor de opwekking van elektriciteit heeft de laatste tijd weer extra aandacht gekregen, vooral nu van sommige kanten weer wordt gepleit voor de bouw van nieuwe kerncentrales.

Ook in onze gemeente is de plaatsing van nieuwe windturbines weer actueel geworden en het vorige college besloot in meerderheid om ook windenergie binnen de gemeentegrenzen weer een kans te geven. Daar molens met een hoogte vanaf 20 meter het meeste rendement opleveren, werd vooral aan deze categorie gedacht. Als locatie zouden de grotere bedrijventerreinen, gronden langs de Maas, het gebied tussen Heesbeen en Doeveren, en terreinen langs de A59 in aanmerking komen.

Nu geldt voor heel Nederland dat de plaatsing van windturbines altijd hevige reacties oproept. Voorstanders wijzen op de winning van schone energie, waarmee zij uiteraard een zeer sterk argument hebben; tegenstanders spreken van horizonvervuiling, lawaaioverlast en grote bedreigingen voor overvliegende vogels.

Hoe reëel zijn deze bezwaren, vooral als we letten op de situatie binnen onze gemeente?

Bezwaren tegen horizonvervuiling zijn natuurlijk erg subjectief. Waarom vinden we de molens van Kinderdijk een sieraad voor het landschap, terwijl een rij windmolens horizonvervuiling zou zijn?
En niemand zal toch de Emma-molen in Nieuwkuijk ontsierend voor het landschap vinden! Begint de inpassing in het landschap pas als de bouwsels uit een vorige eeuw stammen en een nostalgisch karakter krijgen?
Ik denk dat, zolang we niet te maken krijgen met grote concentraties windmolens (zoals bijv. in Noord-Duitsland), de molens een vertrouwd beeld in het landschap zullen worden.
Ook het huidige molenpark in Waalwijk geeft m.i. weinig verstoring van het landschapsbeeld.

Dan de geluidsoverlast. Windturbines zijn zeker niet geluidloos en wonen in de directe nabijheid van een steeds zoemende turbine zal niet aangenaam zijn.

Daarom is plaatsing op een groter bedrijventerrein, langs een snelweg of in onbewoond gebied, wat de geluidsfactor betreft, een must.
Hierbij mag wel worden opgemerkt dat onze oude windmolens ook niet geluidloos zijn, en deze staan wel meestal in of dicht bij de bebouwde kom !

Tenslotte de gevaren voor overvliegende vogels. Dit is een punt dat wel degelijk aandacht vraagt, en hierbij kunnen we putten uit de ervaringen die reeds elders zijn opgedaan.
In het tijdschrift “Het Vogeljaar” van april 2009 verscheen hierover een zeer boeiend artikel van de hand van G. Ouweneel. Met toestemming van de auteur neem ik hieronder enkele cijfers uit dit artikel over.

Eind 2001 waren in de Verenigde Staten 15000 turbines operationeel. Deze eisten toen jaarlijks 10.000 tot 40.000 vogelslachtoffers, waarvan 81% in Californië. Hierbij was 25% van de turbines verantwoordelijk voor bijna alle vogelslachtoffers. In de staat Wisconsin kwamen meer vleermuizen om dan vogels en in Minnesota bijna geen enkele vogel. Deze cijfers komen uit het boek “Birds and Windfarms” (De Lucas et al. 2007).

In Duitsland verzamelde het Brandenburg State Bird Centre cijfers over slachtoffers van de 16534 turbines die tot eind 2004 in Duitsland waren geplaatst. De lijst vermeldde o.m. 70 Rode Wouwen, 45 Buizerden en 15 Zeearenden.

In Noorwegen broedden op het 30 vierkante km. grote eiland Smola 19 paren zeearenden. Nadat er, ondanks alle waarschuwingen, 72 turbines van 100 m. hoogte waren geplaatst, kwamen er in de winter 2005-2006 negen vogels om, en in de zomer 2006 vloog er op het eiland nog maar één jonge arend uit.

Bij de trektelpost Eemshaven in Groningen werden ook windturbines geplaatst. De trektelwaarnemers verzamelen nu gegevens over de vogelslachtoffers om een indruk te krijgen van de gevolgen.
Zij troffen al veel kadavers aan van meeuwen, maar ook van drie roerdompen.

Het zijn enkele voorbeelden die aantonen hoe belangrijk de gekozen locatie is. Vooral de cijfers over U.S.A. spreken hier boekdelen.

Hoe is nu de situatie in onze eigen omgeving?
Sinds 2005 staan bij de Bergsche Maas in Waalwijk 5 turbines opgesteld in een W-vorm. Zij hebben een masthoogte van 85 meter en de diameter van de wieken is 77 meter. De molens leveren voor 6000 huishoudens energie (Brab. Dagbl. 4 dec.2009).

Deze molens staan op zeer korte afstand van de Gansooiense Uiterwaard, een 27 ha. weide en- moerasgebied van Natuurmonumenten. Het is, vooral in de winter, een belangrijk rust- en voedselgebied voor grote aantallen vogels, vooral eenden, ganzen, meeuwen en steltlopers.

Zeer opmerkelijk is, dat de directe nabijheid van het windmolenpark hier, zover bekend, niet of nauwelijks tot vogelslachtoffers heeft geleid.
Bij navraag bij personen die beroepshalve of als vogelwaarnemer bekend zijn met het gebied, kwam naar voren dat er geen meldingen zijn van vogelslachtoffers.

Mogelijk hebben de vogels hier hun aanvliegroute over de rivier en blijven zo buiten bereik van de turbinewieken.

Hoe dan ook, ook hieruit blijkt weer dat veel aandacht besteed moet worden aan een juiste locatie van een windmolenpark. Zowel uit de Amerikaanse, als uit de Nederlandse gegevens komt naar voren, dat sommige parken een reëel gevaar voor vogels vormen, terwijl andere nauwelijks schade opleveren.

Het is een factor waar zeker rekening mee moet worden gehouden wanneer overwogen wordt nieuwe turbines in onze regio te plaatsen.

Piet de Bont

Heusden Duurzaam?
“Windmolens krijgen zegen Heusden”
( info Brabants Dagblad 15 Sept. 2009 )
Onder deze kop verscheen vorig jaar een artikel in de krant over de voorstellen van het Heusdens gemeente bestuur om forse stappen te zetten naar een duurzaam beleid van de gemeente. Maar wat moeten wij als inwoners en als milieuvereniging daarvan vinden? Voor de werkgroep Ruimtelijke Ordening was dit de aanleiding zich te verdiepen in de verschillende duurzame energie productie methodes. Maar ook in de huidige stand van zaken van het energie beleid en energie ontwikkeling in Nederland.

Er moeten keuzes worden gemaakt in het ontwikkelen van schone en duurzame energie.
Maar welke keuzes en wanneer?
En moeten deze keuzes worden gemaakt op plaatselijk of op landelijk nivo?

Wat wel zeker is, is het volgende:
Willen wij ons zelf en de generaties na ons niet opzadelen met grote energie– en milieuproblemen,dan moeten wij niet alleen aandacht hebben voor duurzame en schone energie, maar moet op de eerste plaats de landelijke politiek de wil en moed hebben om keuzes te maken, en om deze keuzes ook waar te maken. Een belangrijke vraag hierbij is: Wat zijn voor Nederland de beste productie methodes voor het produceren van duurzame en schone energie? Ook moeten er politieke keuzes worden gemaakt die er voor zorgen dat er meer financiële ruimte en capaciteit komt voor wetenschappelijk onderzoek dat nodig is om tot goede en betrouwbare oplossingen te komen voor de toekomst. De basis tot deze ontwikkelingen moet zijn: Nieuwe basis technologieën die nodig zijn voor het ontwikkelen van nieuwe materialen die kunnen worden ingezet bij b.v. het ontwikkelen van mega windturbines. Ook moet er ontwikkelingen plaats vinden in de technische uitvoerbaarheid van de energie productie systemen, energie capaciteit, opslag van energie, smart grid netwerk (een slim elektrisch netwerk). Ook de economische haalbaarheid en het milieu zijn hierbij van groot belang. Hierbij ontstaat dan de duidelijkheid van wat de mogelijkheden zijn, en wat het betekent voor het milieu.
De techniek staat niet op zichzelf, maar moet passen in de samenleving waarin we leven, en in de gemeente waarin we wonen. Misschien is Heusden vanuit duurzaam energie oogpunt geholpen met een windmolenpark aan de Maas of langs de A59, maar is het dat wat we willen vanuit landschap, toerisme, cultuurhistorische waarden en milieu? Nee waarschijnlijk niet, maar wat willen we dan wel?


Naast genoemde ontwikkelingen is het ook een taak voor de politiek en media het publiek voor te bereiden op de acceptatie van duurzame en schone energie. Die zal in een aantal gevallen ook duurder zijn dan de nu grijze energie. Het is dus niet meer de vraag “is duurzame energie noodzakelijk?”, maar de vraag is aan de orde: Wat kiezen we, en hoe produceren wij economisch en duurzaam met het maximaal haalbare in het verbeteren en beschermen van het milieu?
De keuze mogelijkheden naast windenergie zijn:
Zonne-energie, Biomassa energie, Aardwarmte energie, Water energie,(getijden centrales) en niet te vergeten Kernenergie. Niet alle productie methodes zijn direct op locatie inzetbaar.

Om een goede keuze te kunnen maken moet er naast nieuwe technologische ontwikkelingen, vooral ook onderzoek worden gedaan naar de economische haalbaarheid ervan op lange termijn. Hierbij zijn er nog vele vragen en onduidelijkheden hoe dit alles goed en overzichtelijk te krijgen. Landelijke energie organisaties spreken elkaar tegen over de technische en economische haalbaarheid van de verschillende energie productie methodes. Vele energie ontwikkelingsprojecten die plaats vinden, kunnen plaats vinden dankzij subsidies die door de overheid als stimulerende maatregel worden uitgegeven. Dit kan alleen in de ontwikkelingsfase van energie systemen. Op langere termijn vervallen deze subsidie maatregelen.
We moeten er dan wel voor waken bij het maken van keuzes voor de toekomst dat de keuzes zijn gebaseerd zijn op echte cijfers bij investeringen en kosten. Dit alles bepaalt uiteindelijk de kostprijs/KWh. die we moeten gaan betalen.
Naast alle innovaties, in afstemming met de energievraag, is vooral ook de acceptatie van het publiek belangrijk. Regionaal kan dat totaal anders zijn dan op landelijk niveau.
Wat is daarbij de beste infrastructuur en markt ?

Nieuwe ontwikkelingen hebben consequenties voor de infrastructuur en markt.
Tot nog toe zijn het vooral vragen zoals:
-Gaan we decentraal elektriciteit produceren ?
-Is het zinvol om nutsbedrijven te privatiseren ?
-Onzekerheden in prijs en aanbod van energie dragers.( o.a. bedrijven)
-Welke rol speelt publieke acceptatie ?
-Denken we Nederlands, Europees of op wereldschaal ?

De duurzame energie ontwikkeling bestaat uit vele complexe factoren, die de keuze niet eenvoudig maken.


Het is niet alleen het produceren ervan, maar van groot belang is ook de te kiezen infrastructuur zoals b.v. energietoeslag, flexibel netwerk etc. Belangrijk hierbij is vooral continuïteit in het leveren van energie, tegen een acceptabele prijs, en zorg voor het milieu.
Om goede keuzes te kunnen maken moeten de verantwoordelijke partijen voldoende kennis en inzicht hebben. Het kan niet alleen een politiek vraagstuk zijn. Daar is het geheel te complex voor. Gezien de ontwikkelingsfase in duurzame energie en wat daarbij komt voor het continu kunnen leveren van energie voor nu maar vooral ook voor de toekomst, zijn keuzes hierin nog te voorbarig.
Windmolens aan de Maas of A59 kunnen nog geen afdoende antwoord geven op het energie vraagstuk.
Wel moeten we de ontwikkelingen blijven volgen en vooral ook ondersteunen, zodat de keuze voor de toekomst in onze gemeente gebaseerd zal zijn niet alleen op welvaart maar zeker ook op welzijn.

Louis van der Sanden (Lid van de R.O. werkgroep)

Verslag van de voorlichtingsavonden energiezuiniger wonen op
25 en 26 januari 2010 in de gemeentehuizen van Drunen en Vlijmen

Deze twee informatieve avonden waren georganiseerd door de gemeente en KiesGroenLicht: www.kiesgroenlinks.nl

Enkele voordelen van het nemen van energiebesparingsmaatregelen zijn:
- afname energieverbruik, lagere energienota
- comfortabeler wonen
- vermindering CO2-uitstoot


Op beide avonden kwamen ongeveer 25 zeer geïnteresseerde inwoners af.
Zij kregen van het team van KiesGroenLicht (KGL) op deze avonden o.a. een antwoord op de volgende vragen:

Ik wil minder energie verbruiken, maar
- wat is haalbaar?
- hoe pak ik dat aan?
- waar kan ik subsidie krijgen?
- bij wie moet ik zijn?
- wat is het effect van mijn investering?
- welke technieken zijn geschikt?


KiesGroenLicht kan het hele traject ondersteunen van plannen maken tot en met de uitvoering.
Zij regelen energiebesparing in een 5-stappenplan:
1. kennismaking

2.Plan van aanpak:
- wat zijn de beste oplossingen
- wat zijn de kosten en de opbrengsten
- wat is het milieueffect
- subsidies en financiering
- vaststelling EPA-label (Energie Prestatie Advies)

3.Uitvoering
- zij werken met hen bekende onderaannemers
- een projectmanager van KGL is verantwoordelijk voor het uitvoeringsproces

4.In gebruik name
- inspectie aanpassingen
- uitgifte nieuw energielabel EPA

5.Zichtbaar maken van effecten
- duidelijkheid in verminderde CO2-uitstoot en lagere energierekening

Het plan van aanpak kost ongeveer 495 Euro maar door allerlei subsidies betaalt u waarschijnlijk niet meer dan 200 Euro. KiesGroenLicht regelt de aanvraag van alle subsidies voor u.

Er zijn vele energiebesparende maatregelen mogelijk zoals:
- isolatie van daken, muren, vloeren en ramen
- HR-ketels, zonnepanelen, zonneboilers
- allerlei kleine maatregelen zoals: spaarlampen, uitzetten apparaten (standby kost veel energie!), plakken van folie op de muur achter radiatoren, doeltreffende ventilatie van uw huis, gebruik van warm water van cv voor wasmachine en vaatwasser, etc.

Energiebesparende maatregelen zijn vaak niet goedkoop maar verdienen zich in de loop der jaren zeker terug. Naast het verminderen van uw verbruik van gas en elektriciteit neemt het comfort in uw huis toe en draagt ook u een steentje bij aan een beter milieu.

Er zijn allerlei mogelijkheden om subsidie te krijgen voor de energiebesparende maatregelen: op landelijk, provinciaal en gemeentelijk niveau.
Inwoners uit de gemeente Heusden kunnen terecht bij het Vlagheidefonds: zie hiervoor de site www.heusden.nl , zoekterm: energiesubsidie.

Op provinciaal niveau zie: www.brabantbespaart.nl


Marian van der Linden
Noor Peters

Kijk voor informatie op: www.kiesgroenlicht.nl

Energiebesparende maatregelen voor zelf doen.

Het is zinvol om efficiënt met energie om te gaan uit het oogpunt van kosten. Ook de eindigheid van fossiele brandstoffen en voorzorg tegen de (mogelijke) klimaatverandering speelt een rol. Om minder energie uit het net af te nemen, is energiebesparing veel goedkoper dan de aanschaf van zonnecollectoren of panelen met zonnecellen.

Hieronder een aantal eenvoudige maatregelen met een korte terugverdientijd die u zelf kunt nemen. Eventueel kan een klussenbedrijf deze maatregelen uitvoeren, in het bijzonder de maatregelen 16 en 19 en 20.


1. Breng een isolerende ommanteling aan rondom leidingen van de verwarming en warm water in ruimten en op plekken die niet verwarmd behoeven te worden. U kunt dan denken aan de zolder, de doorgaande leidingen in slaapkamers op de eerste etage en de leidingen in garage. Vergeet eventueel ook niet het verdeelblok van de vloerverwarming. De groene leidingisolatie van de Praxis is wat duurzamer dan de zwarte leidingisolatie van de Gamma. Na het aanbrengen krimpt de leidingisolatie. Breng de isolatie om die reden aan op een iets grotere lengte van strikt noodzakelijk is. Vul de isolatie waar nodig nog aan na het krimpen. Ten slotte kunt u de leidingisolatie omwikkelen met reflecterende bandagefolie. Reflecterend materiaal kan moeilijk warmte opnemen en warmte afstaan. Dit leidt tot een aanvullend isolerend effect. Een verpakking bandagefolie kunt u via internet bestellen via www.tonzon.nl .

2. Breng op de muur achter de radiatoren radiatorfolie aan. De folie isoleert zelf en reflecteert de warmte van de radiatoren de woonkamer in. Radiatorfolie is verkrijgbaar bij een bouwmarkt.

3. Breng op de radiatoren aan de kant die gericht is naar de muur, reflecterend papier aan. Dit materiaal is onder andere verkrijgbaar via www.energiekisolatie.nl en www.tonzon.nl

4. Bevestig op de overgordijnen, aan de kant gericht naar het raam, energievoering aan. Het gaat in feite om een isolerende dunne laag rubber. Bovendien ontstaat tussen het gordijn en de energievoering een extra spouwtje. Energievoering is verkrijgbaar bij een fourniturenzaak.

5. Breng brede vensterbanken boven de radiatoren aan, met een zodanige breedte dat deze vensterbanken over de radiatoren heen steken. Voorzie de onderkant van deze vensterbanken ook van reflecterend materiaal. Dergelijke vensterbanken zijn verkrijgbaar bij een bouwmarkt.

6. Laat de (over-)gordijnen net boven de brede vensterbanken eindigen. Zorg er voor dat de gordijnen niet voor de radiatoren hangen. Als dat wel het geval wordt de ruimte tussen de radiatoren en het glas verwarmd in plaats van de woonkamer.

7. Verbeter de tochtwering. Breng tochtstrips aan rondom deuren en ramen. Aan de kant die naar buiten gaat kunnen rubberen flappen dienstig zijn. Aan de binnenkant voldoet een strip in een kunststof vatting. Verkrijgbaar bij een bouwmarkt.

8. Maak andere mogelijke tochtgaten dicht met wat kit uit een kitspuit.

9. Hang voor de ramen beweegbare raamisolatie. Het gaat om een soort luxaflex van geplisseerd reflecterend materiaal dat op bestelling op maat voor het betrokken raam wordt gemaakt. De koudestraling bij het raam wordt kleiner met behulp van deze raamisolatie. Zie www.tonzon.nl

10. Voorzie de onderkant van het luik boven de waterput van vloerisolatie bijvoorbeeld een thermoskussen. Leg op de bodem van de put bodemafsluiter. Als gevolg hiervan komt minder vocht in huis, dat u ook niet behoeft weg te ventileren. Zie voor thermoskussens en bodemafsluiter www.energiekisolatie.nl en www.tonzon.nl .

11. Bezie of u voorzetramen kunt (laten) aanbrengen voor ramen die u niet kunt laten vervangen door extra isolerend glas. Leverancier onder andere glaszettersbedrijf Nelis in de Stationsstraat in Drunen.

12. Breng spaarlampen aan. In de consumentengids staan regelmatig vergelijkbare warenonderzoeken naar spaarlampen die er ondertussen in allerlei soorten en maten zijn. U kunt ook nog denken aan LED-lampen die minder elektriciteit gebruiken, maar momenteel tamelijk duur zijn.

13. Gebruik een schakelbaar stekerblok voor alle stekers van bijvoorbeeld de muziekinstallatie en de computerapparatuur. Al deze apparatuur kunt u dan in een keer compleet uitschakelen zonder dat sluipverbruik overblijft. Op een zelfde manier kunt u de transformatoren van de halogeen lampen schakelen.

14. Voorzie de buitenverlichting van een bewegingsmelder, zodat deze verlichting alleen brandt als een persoon bij uw voordeur of in uw tuin komt.

15. Breng een pompschakelaar aan voor de pomp van de vloerverwarming. Zie www.wth.nl De schakelaar wordt u dan per post toegestuurd.

16. Laat een circulatiepomp met A-label aanbrengen. Bestel meteen bij de bestelling de isolatieschalen mee. Zie voor meer informatie de internetsite www.top10.hier.nu

17. Als u een oudere verwarmingsketel heeft die u nog een poos wilt gebruiken, komt het voor dat de ketel geen pompschakelaar heeft. Ook dan kan het aanbrengen van een pompschakelaar zinvol zijn.

18. Voorzie een TL-buisarmatuur van hoogfrequent voorschakelapparaat. Dit leidt tot een elektriciteitsbesparing van ongeveer
veertig procent. Zie www.memostar.nl

19. Gebruik het warm water van de c.v.-ketel voor de wasmachine en de afwasmachine. Dit leidt tot een energiebesparing van ongeveer achttien procent. Voor de wasmachine heeft u dan een voorschakelapparaat nodig. Zoek met een zoekmachine en de term voorschakelapparaat. De afwasmachine kan warm water toegevoerd krijgen met een maximale temperatuur van zestig graden Celsius via een thermostatische regelaar. Verder is een geïsoleerde warmwaterleiding van de c.v.-ketel naar de wasmachine en de afwasmachine nodig. Het verdient aanbeveling in de leiding naar de wasmachine een waterslagdemper aan te brengen. Zie onder andere www.flamco.nl .

20. Breng in de uitgaande warmwaterleiding van de c.v.-ketel een thermisch doseerventiel aan. Zie www.dtb.nl . Het ventiel kan u per post worden toegestuurd. In de opwarmfase van de c.v.-ketel stroomt dan weinig water naar de douche en de kranen. Als de watertemperatuur hoger is dan 37 °C stroomt de normale waterhoeveelheid door.

21. Voorzie de wateruitstoomopeningen van eenvoudige doorstroombegrenzers. Zie www.lieventum.nl Dit bespaart (warm) water en dus ook energie.

22. Voorzie de douche van een waterbesparende douchekop. Ook die bespaart warm water en dus ook energie.

Zie voor meer mogelijkheden voor meer energie-efficiëntie onder andere de internetsite www.milieucentraal.n