Cultuurhistorie

Zo'n oud kerkhofje kan voor een dorp, vooral voor een dorp, een staalkaart zijn van mensen die er ooit woonden en stierven. En dan moeten we maar heel erg hopen, dat ze er stierven en daarmee een gedenkteken van de nabestaanden kregen. «Hier rust…» en dan volgt de naar de smaak van die nabestaanden aangepaste beschrijving van de gestorvene. Alleen op kerkhoven in steden staan er eigenwijze grafschriften. Afwijken van de norm vraagt moed en overtuigingskracht. Overtuigingskracht van de gestorvene, want ik denk altijd, dat die het was, die zo?n eigenwijs, choquerend, humoristisch opschrift bedacht. Of er zijn (zelfs: haar) goedkeuring aan hechtte. Op het kerkhof langs de Herptsestraat, het tegenwoordige algemene kerkhof dus, staat de steen van mijn goede vriend Bart Smetsers. Hij was heftruck-chauffeur bij Jonker Fris en een originele en zelfstandige denker. Zijn oplossingen van de dagelijkse problemen waren eenvoudig en afdoend. Op zijn steen staat gebeiteld: «De beste was ik niet maar ook niet de slechtste». Daar wilde ik het helemaal niet over hebben. Een oud kerkhofje, dat was de aanloop. We kennen er een paar: rond de Sint Catarijnekerk, naast het parkeerterrein aan de Oudheusdensestraat, het Joodse langs de Heesbeense-weg, rond de oude toren in Herpt. En dan nog één aan het einde van de Kerkpad, verborgen achter een onvoorstelbaar gruwelijk gebouw, dat wel van golfplaten opgetrokken lijkt. Dat is het kerkhofje van Oudheusden, toen nog niet “Oudheusden, gemeente Heusden.” Zo ben ik dan toch aangeland via de stad Heusden (gemeente Heusden) bij een echt dorp: Oudheusden. Met een ècht kerkhof, dat ik nog ken uit de tijd, dat dingen niet om een verklaring vroegen en ik ook niet om een verklaring vroeg voor de dingen. Bij voorbeeld waarom op dat kerkhofje alleen “prottestaante”, een groep waar ik toen bij hoorde, begraven lagen en dan prangender: wáár werden de “kattelieke” buren begraven? Want die waren er veel: Van der Staak (2X), Smetsers (andere tak), gebroeders Buis en ook nog een broer Thomas Buis, maar die was getrouwd met Piet de Wild en dan had je Piron en Sprengers en Baks en Kiske van de Stenen Brug, die vast anders geheten heeft. Die woonden ook daar, achteraan het dorp en op de Steenweg. Ik kom maar niet aan dat kerkhofje toe. Nou daar waren mijn grootouders begraven en Ome Teunis. Men is wel erg beleefd geweest voor die mensen die daar “rusten”. Het kerkhofje met de prachtige, imposante kastanjebomen is blijven bestaan. De staalkaart is weg. Totaal verkruimeld en vergruizeld en onvindbaar: de stenen zijn er niet meer. Maar het is er wel stil. In Herpt ook trouwens: stil maar naamloos en dus vergeten. Nog een tijdje en dan zal dit restje piëteit ook opgeruimd worden. Voor woningbouw, of een weg of een weet ik veel! Ik kan daar niet eens tegen protesteren, want ik weet, dat ik de enige ben, die daar wel eens nostalgisch zit. Dat schreef ik alweer een tijdje geleden.
Infoblad “Natuurlijk” maart 2009 32
Een kennis, die mijn voorkeur voor dat kerkhofje in Oudheusden kent, stuurde me een uitdraai van www.natuurenmilieuheusden.nl en die ging óók over dat kerkhof. Kennelijk tevreden meldde men dat er bij het hek twee rode beuken staan en dat die eenhuizig zijn, zodat er in het najaar nootjes onder die boom liggen. Dom van mij: ik heb ze nooit opgemerkt. Maar… achter op dat kerkhof staan drie enorme kastanjes. Nou groeien kastanjes snel en hoog. In de Heemtuin in de Vesting Heusden staat er één die ik zeventig jaar geleden geplant heb en dat is me dn toch een knaap. Doch die bomen op het kerkhof zijn ouder, want mijn vader onderhield het en die kastanjebomen waren al stevig en de puberleeftijd lang ontwassen toen die in de Heemtuin gezet werd. Nou is kastanjehout “slecht” hout. Je kunt er niet veel van maken geen kasten of planken want het krimpt bij droogte en zet uit als het nat wordt. Eigenlijk heb ik als gebruikshout alleen Vermouth-vaten gezien van kastanjehout en die waren dan ook bedoeld als eenmalige verpakking. Al deden we er bij Jonker Fris zo lang gezouten soepgroenten in. Niet zo erg nuttig dus, kastanjehout. Ze zijn echter ook eenhuizig, wat betekent dat ze allemaal kastanjes dragen maar die zijn dan weer het gevolg van een overdadige bloei. Als u niets van bomen weet, dan kent u vast en zeker, die enorme witte ruikers. Ook wel eens rose, dat is waar. Allemaal enorme witte kaarsen. Dan zijn de kastanjes prachtig en omdat ze ook veel schaduw geven vind je ze vaak op kerkhoven, waar het nut niet direct in het hout gezocht wordt. De Gemeente moest het toegangshek eens opknappen, op slot hoeft voor mij niet, maar het hangt er nu allemaal wat verwaarloosd bij en zo bord van vijftien jaar terug, dat je de sleutel op het stadhuis kunt halen, mag ook weg. Maar inderdaad: het is een stil plekje

Ruth van der Steenhoven
verberg...

EEN VEENONTGINNINGSGEBIED
Het gebied tussen de A59 en de dorpen Elshout en Haarsteeg is van oorsprong een moeras- en veenontginningsgebied, dat al eeuwenlang in agrarisch gebruik is.
De afgelopen veertig jaar heeft men er zich vooral op de tuinbouw toegelegd, waarvoor de grond zeer geschikt is.

Het is een nog steeds vrij landelijk ingericht gebied, waar de strokenverkaveling, restanten van het vroegere slagenlandschap van de Langstraat, nog op verschillende plaatsen terug te vinden is. De lintbebouwing van de dorpen Elshout en Haarsteeg is kenmerkend voor dorpen ontstaan op voormalige achterkades van veenontginningen.
Het slagenlandschap eromheen bepaalt daarom mede de eigenheid en de kwaliteit van deze dorpen.
Midden in het gebied ligt de ABDIJ MARIENKROON voortgekomen uit het kasteel van Onsenoort, dat reeds wordt vermeld in 1244. Het vormt een cultuurhistorisch waardevol monument in dit landschap. Aan de westzijde van de abdij ligt nog een stukje van de oude Abdijlaan die over het Hoog naar Nieuwkuijk liep, omzoomd door vooral beukenbomen.

Ook het mooie BEUKENBOS dat vroeger toebehoorde aan de graven d′Oultremont is nog een waardevol element in het gebied. Het gehucht DE BOSSCHEN met zijn nog kleinschalige structuur, een coulisselandschapje met nog wat eikenbos en een heel mooie rij eikenbomen langs het oude fietspad met daarachter in de verte een oude eikenwal, begroeid met inmiddels mooie eikenbomen, vormt nog een fraai geheel in het landschap.

Vanuit de Bosschen heeft men nog uitzicht op het oude kloosterterrein van het middeleeuwse klooster MARIENDONK in Elshout bij de Mariendonkstraat. Dit terrein staat aangegeven op de CHW (Cultuurhistorische Waardenkaart). De dorpsstraat WOLFSHOEK en de SCHEIDINGSSTRAAT (de vroegere scheiding tussen Drunen en Oud-Heusden) zijn oude en markante wegen in het gebied.

De oude ZEEDIJK in Drunen/Elshout die na de Sint Elisabethsvloed (1421-22) werd versterkt moest het achterliggende gebied, dat na de vloed overeind gebleven was, tegen het water beschermen.
Voor deze dijk is in 2005 een mooi herstelplan gemaakt “Elshoutse Zeedijk - Stilte na de storm” dat hopelijk nog eens wordt uitgevoerd.
Aanleiding tot dit onderzoek was het voornemen van de gemeente Heusden “de Zeedijk tussen Doeveren en Drunen te beschermen, te onderhouden en voorzichtig te ontwikkelingen.”

Vanaf de Zeedijk/Naulandseweg heeft men nog een prachtig uitzicht op de oude 19e eeuwse MOLEN van Drunen die hopelijk in de toekomst weer eens wentelende wieken krijgt.
Verder valt op de markante doorkijk vanaf de Mayweg op het dorpslint van Elshout met de uitbouw van de kerk en het kerkhof. Dit uitzicht is door de nieuwbouw bij de Theodoor Rijkenstraat in het nauw gekomen. Door verdere, geplande nieuwbouw ten zuiden van de kerk dreigt dit schitterende uitzicht op Elshout definitief verloren te gaan.

Er is verder nog op een bepaalde plek van de Naulandseweg een heel mooi doorzicht vanaf deze weg op het dorpslint van Elshout en verder door naar de Hooibroeken. Laat men er zuinig op zijn! Ook ten oosten van het Bos van d′Oultremont heeft men nog een weids uitzicht over het oude slagenlandschap van het Herptsche Veld tot aan Heusden toe.
Verder zijn er nog enkele zeer specifieke doorzichten, o.a. vanaf de Onsenoortse Loop bij de Abdij vanaf de Tuinbouwweg via de Haarsteegse Straat richting Haarsteegse Wiel.
Hier is ook nog de mogelijkheid een wandelpad vanaf abdij Marienkroon richting de Haarsteegse Wiel te realiseren.

Doorzichten vanaf de Tuinbouwweg, maar ook vanuit de dorpslinten zijn belangrijk om de waardevolheid van de linten in stand te houden. Ook op de CHW wordt verwezen naar deze DOORZICHTEN.

Titus Drijkoningen, Hans Meulenbeld en ik zijn nog eens samen over de Tuinbouwweg door het gebied gereden om te kijken waar nog mooie doorzichten waren die beslist behouden zouden moeten blijven. Ik vertegenwoordigde toen onze vereniging bij de bijeenkomsten i.v.m. het UITVOERINGSPLAN HERSTRUCTURERING TUINBOUW HEUSDEN (2003). Het realiseren van dit plan betekende, volgens het toenmalige bestuur van dit plan, keuzes maken. En wel de keuze voor gezamenlijkheid in plaats van individueel optrekken; de keuze voor planologische ruimte om de ontwikkelingen mogelijk te maken; de keuze voor duurzaamheid en maatschappelijke verantwoordelijkheid.
De medewerking van alle tuinders in het gebied werd gevraagd.

Men schrijft in het uitvoeringsplan: “De tuinbouw in Heusden staat op een kruispunt. De ene weg leidt tot het uiteindelijk verdwijnen van de sector uit de gemeente Heusden. Groeiende bedrijven zullen op termijn dan elders hun ontwikkelingen moeten voortzetten. De andere weg is naar een bedrijfseconomisch gezonde, maatschappelijk aanvaarde en duurzame economische sector in Heusden. Dit is niet gemakkelijkste weg. Het is een weg die inspanningen vergt en die mede geplaveid zal moeten worden door andere belanghebbenden.” De wensinventarisatie was dat in 2010 een bruto-oppervlak noodzakelijk zou zijn van 227 ha. voor de glastuinbouw en 213 ha. voor de vollegrondstuinbouw.
Al in 2003 werden een aantal ondernemers belemmerd in hun ontwikkeling. In het plan werd ook opgenomen: “Met de inpassing is ook rekening gehouden met doorzichten door de gebieden en doorzichten richting de bebouwingslinten. Hierbij is zo veel mogelijk rekening gehouden met de streefbeeldvisie die de Natuur- en Milieuvereniging van de gemeente Heusden heeft opgesteld.”
Wij hebben toen gepleit voor een goede landschappelijke inpassing en naar voren gebracht, dat we het zouden betreuren als alle vollegrondstuinbouw uit het gebied zou verdwijnen.
Immers afwisseling tussen glastuinbouw en vollegrondstuinbouw zou kunnen zorgen voor de gewenste openingen en zichtlijnen.

Het gebied ten zuiden van de Tuinbouwweg vanaf de Abt van Engelenlaan tot aan de Priemsteeg zou als agrarisch gebied behouden moeten blijven.
Ook al omdat de Gemeente inmiddels ruimte claimde voor het Hoog I en II. Ook het oostelijke gebied tussen de Mommersteeg en de Voordijk zou ter beschikking moeten blijven van de tuinbouw.
Dit reconstructieplan is, zover ik weet, vastgelopen en nu zal waarschijnlijk het boven geschetste alternatief: de groeiende en steeds groter wordende, geindustrialiseerde bedrijven zullen elders hun bedrijvigheid moeten voortzetten!
Het gebied is daar, wat mij betreft, te klein voor. Bovendien blijkt wel uit het feit, dat een groot bedrijf uit het Westland zich aan de Naulandseweg heeft gevestigd, dat er voor een dergelijke grootschaligheid niet veel belangstelling bestaat bij de huidige, Heusdense tuinders.

Het gebied lijkt mij meer geschikt voor kleinschalige, regionaal georiënteerde, wat mij betreft, biologische tuinders die zich ook bezig houden met het groenbeheer van het gebied.
Dus een glastuinbouw met toegevoegde waarden d.w.z. een glastuinbouw die rekening houdt met het landschap, de natuur en de cultuurhistorie van het gebied.

Het is immers steeds de bedoeling geweest in de plannen van Waalboss, dat de landschappelijke en cultuurhistorische waarden leidend zouden moeten blijven bij de invulling van het gebied. We liggen wel in een stedelijke zone, maar dat betekent niet dat het karakteristieke Eiland van Heusden helemaal moet verstedelijken.
Ik ben ervan overtuigd dat de bewoners van Heusden graag een landelijk gebied in de stedelijke zone Waalboss willen blijven. Dus in een echte GROENE GEMEENTE willen wonen.

In het oostelijke gedeelte van het gebied (Hongerenburchtweg) dat van oorsprong oost-west-georiënteerd was, zijn zichtlijnen vanaf de Voordijk van belang.
Langs de Voordijk (evenals langs de Zeedijk) moet een grote strook groen aanwezig blijven. Hier bevinden zich nog de restanten van de vroegere HONGERENBURG (tussen de Hongerenburgweg en de Tuinbouwweg ).

Albrecht van Beieren, graaf van Holland, beleende op 4 juli 1375 Godevaert Bomer met vier morgen land “metter woninghe daerop staande, leggende in de ambacht van Vlijmen.” Een belangrijk historisch monument van Vlijmen dat zichtbaar gemaakt zou moeten worden voor het publiek (toerisme).
Vanzelfsprekend moet er een duidelijke, groene afscheiding blijven tussen Haarsteeg en Vlijmen. De dorpen moeten hun eigenheid kunnen behouden en geen aaneengeloten rode massa worden!

Het reeds eerder vermelde gebied rondom de abdij en tussen de abdij en de sportvelden van Haarsteeg aan de zuidzijde van de Tuinbouwweg zou zeker ook, ondanks de plannen voor het GEERPARK, een groene bestemming moeten blijven behouden om het landelijk karakter van het gebied te bewaren.
Het Geerpark moet, volgens de plannen, een duurzame, groene wijk worden, wat mij betreft, zo dicht mogelijk tegen de Wolput aan. Het is zelfs de bedoeling dat het Geerpark de BIODIVERSITEIT in het gebied in stand zou moeten houden en zelfs bevorderen. Met dit uitzicht voor ogen heb ik destijds, namens onze vereniging, deelgenomen aan de bijeenkomsten hierover. Voor biodiversiteit is nodig dat het gebied verbonden blijft met andere groene gebieden. In dit geval zou dat via de Onsenoortseloop met het gebied van de Haarsteegse Wiel (de modderkruiper) en via Het Hoog met het Landgoed d′Oultremont (de vleermuizen) waargemaakt kunnen worden.
Rondom Mariënkroon (Focolare) zou vooral de patrijs zich thuis moeten kunnen blijven voelen.
Zowel de modderkruipers als de vleermuizen als de patrijzen zijn, tijdens de gesprekken waarbij ik aanwezig ben geweest, aangewezen als beschermde dieren, waarop men zich zou oriënteren i.v.m. de inrichting van het gebied.
Deze bedreigde dieren komen namelijk in dit gebied nog steeds voor. Als deze zich hier kunnen blijven handhaven, kunnen we echt zeggen, dat de nieuwe wijk bijdraagt aan de biodiversiteit.

Wij willen verder graag dat er echt invulling wordt gegeven aan de LANDSCHAPPELIJKE ZONE (die natuurlijk ook als ecologische zone moet kunnen fungeren) bij het Landgoed van d′Oultremont die een verbinding tussen de Drunense Duinen met het Land van Heusden mogelijk maakt. Het is de laatste mogelijkheid om een zuid-noord verbinding in stand te houden, waar alle overgangen van het hoge zandgebied van de duinen afdalend naar het lager gelegen rivierkleigebied van de Maas beleefd kunnen worden.
Wij hopen dan ook dat er ruimte wordt gemaakt voor een groene zone, waardoor wandelaars en fietsers zich van Giersbergen via de Zeeg, de Heide, het Landgoed d′ Oultremont en het Herptsche Veld naar de vestingstad Heusden kunnen begeven! De landschappelijke zone vormt tevens de POORT waardoor alle kernen via het GROENE HART landschappelijk met elkaar verbonden kunnen blijven.

Verder is het van belang, dat de waterlopen en nog bestaande sloten natuurlijk weer een ecologische functie krijgen met hier en daar elzenhagen erlangs om het slagenlandschap weer te versterken. Ook vrije bermen en randen, waar de typische flora en fauna van het gebied weer kansen krijgen en dus ook tuinders die ook weer beheerders van de natuur willen worden (Groene-blauwe diensten!). .
Kortom: wij moeten het belang van de natuur- en cultuurhistorische elementen blijven benadrukken: bescherming van de dijken; aandacht voor de lintbebouwing van Elshout en Haarsteeg; vrij zicht behouden op de kerken; respect voor de zelfstandige ligging van de abdij en ommuring; handhaven van het Beukenbosch van d′ Oultremont en het gehucht de Bosschen; respecteren van het archeologisch belangrijke gebied van de vroegere Hongerenburg en het klooster van Mariendonk; behoud en versterking van bepaalde, belangrijke noord-zuid zichtlijnen en het nog aanwezige slagenlandschap; de kassen zouden mooier in het landschap moeten worden ingepast; er zouden tussen de kassen kleine noord-zuid verlopende ecologische zones met bijvoorbeeld zwarte els en wilg kunnen worden aangebracht om zo het slagenlandschap weer te versterken; de drie voorziene landschapsecologische zones (Baardwijkse Overlaat, het Landgoed d′ oultremont, en het Bossche Veld) dienen uiteraard groen en open te blijven.
Het betreft hier EEN BEPERKTE RUIMTE, waarop van verschillende zijde aanspraak wordt gemaakt. De mogelijkheden zijn er dus beperkt, wil men het groene en landschappelijke karakter van het gebied en de eigenheid van de dorpen behouden.
Toestroom van tuinders van elders hebben wij steeds afgewezen. Voorkomen moet worden dat de dorpen helemaal worden ingeklemd door glastuinbouw, bedrijventerreinen en woningbouwprojecten en de daarbij behorende infrastructuur zodat de herkenbaarheid en de leefbaarheid van de dorpen in het gedrang komen.

Cees van der Meijden

verberg...