Natuur

Topgrafische kaart van 1980 met de Elshoutse Zeedijk (links), Hooibroeken(midden) en landgoed Pax (rechts)




De Elshoutse Zeedijk is een fraaie slingerende dijk in het rechtlijnige polderlandschap. Deze dijk is aangelegd naar aanleiding van de Sint Elisabethvloed (1421) en gebouwd op een zandige ondergrond waar het water tijdens perioden van wateroverlast makkelijk onder de dijk door kwelde. De dijk is dan ook vaak doorgebroken, waardoor de meanderende vorm en de vele wielen zijn ontstaan.
De Elshoutse Zeedijk wordt, naast de dijk zelf, landschappelijk gekenmerkt door populierenbossen en wielen afgewisseld met weilanden en ruigten. Het gebied heeft hoge natuur- landschaps- en cultuurhistorische waarden.

Het Harten-aas wiel aan de Elshoutse Zeedijk


De Hooibroeken grenst aan de Elshoutse Zeedijk en landgoed Pax grenst weer aan de Hooibroeken. Ze maken deel uit van een komkleigebied dat in oostelijke richting doorloopt tot aan de Haarsteegse Wiel. Het is een in het landschap laag gelegen gebied, dat vóór de bedijking van de Maas vaak overstroomde. In de laag gelegen gebieden had het water een grotere diepte, waardoor daar de stroomsnelheid afnam. Daar bezonken dan de fijnste slibdeeltjes en ontstond de zogenaamde komklei. Ook na de bedijking van de Maas bleven de omstandigheden in deze gebieden nat als gevolg van de lage ligging. De stugge komklei was ook nog eens moeilijk te ontginnen en weinig interessant voor landbouwdoeleinden. Het gebied was dan ook het meest geschikt voor houtteelt en herbergde ooit 9 eendenkooien. Geleidelijk is het gebied in cultuur gebracht. Aanvankelijk voor de teelt van griendhout afgewisseld met hooilanden. Via een netwerk van brede sloten kon het griendhout worden afgevoerd. Toen de vraag naar griendhout afnam, zijn de grienden ingeplant met populieren met als doel productie van hout voor de klompen- en luciferindustrie. De populier bepaalt heden ten dagen het landschapsbeeld in de Hooibroeken en landgoed Pax.
Beide gebieden hebben hoge natuur- en landschaps- en cultuurhistorische waarden en hebben een ruig karakter als gevolg van de voedselrijke bodem. Soorten als kleefkruid en brandnetel komen dan ook talrijk voor in deze gebieden.

Populieren domineren het landschapsbeeld in de Hooibroeken

Met de uitvoering van de ruilverkaveling Heusden-Vlijmen in de jaren’60 van de vorige eeuw werd de waterhuishouding in de streek verbeterd voor de landbouw. Door de aanleg van een nieuw netwerk van sloten met stuwen en gemalen konden waterpeilen omlaag gebracht worden en water gedurende natte perioden sneller worden afgevoerd. Voor de landbouw was het een enorme verbetering, voor de natuur brak het tijdperk van verdroging en verarming aan. Zo ook in de gebieden Elshoutse Zeedijk, Hooibroeken en landgoed Pax. Door ontwatering en intensivering van grondgebruik werden graslanden en bossen eenvormiger en minder soortenrijk. De achtergang van natuurwaarden ging geleidelijk maar continu.
In de jaren ’70 en ’80 werden de effecten steeds zichtbaarder. Het natuurbeleid van de jaren ’90 anticipeerde hierop door de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) aan te wijzen. De EHS is een netwerk van natuurgebieden onderling verbonden door ecologische verbindingszones. Met de begrenzing van de EHS werd al gekeken naar herstelmogelijkheden van watersystemen in en rondom natuurgebieden. Herstel van natuurwaarden is in veel gevallen immers alleen mogelijk in combinatie met aanpassing van het watersysteem aan de gewenste natuurwaarden.

In het beleid hebben sommige gebieden daarin een bijzondere status toegekend gekregen, een zogenaamde Natte Natuurparel (NNP). Het zijn gebieden met actuele hoge natuurwaarden en die kansrijk zijn voor natuurherstel. Ze hebben in het beleid een hogere prioriteit toegekend gekregen. In de NNP’s wordt getracht het watersysteem aan te passen aan de te behouden en te ontwikkelen natuurwaarden.
De Elshoutse Zeedijk vormt samen met de Hooibroeken en landgoed Pax de Natte natuurparel Hooibroeken.

Natuurherstel in dit gebied valt of staat met de aanpassing van het watersysteem aan de gewenste natuurwaarden en met extensivering van het grondgebruik. Daarom is het noodzakelijk om de als EHS begrensde (landbouw)gronden in dit gebied aan te kopen. Enerzijds om invulling te kunnen geven aan de aanpassing van het watersysteem, anderzijds om het beheer te kunnen extensiveren en af te stemmen op de gewenste natuurwaarden.
Zowel langs de Elshoutse zeedijk als in de Hooibroeken ligt nog een verwervingsopgave voor een aantal percelen landbouwgrond.

Het beheer van het oppervlaktewater ligt vrijwel altijd bij de waterschappen. In het beleid is dan ook afgesproken dat de waterschappen zorg dragen voor herstel en aanpassing van het watersysteem. Voor de NNP Hooibroeken is dat het waterschap Aa & Maas. Het waterschap is voor dit gebied dan ook de trekker van de herstelopgave van het watersysteem. Het waterschap heeft samen met de terreinbeheerders Natuurmonumenten en het Brabants Landschap, ZLTO en diverse andere betrokkenen een herstelplan opgesteld om het watersysteem in de NNP Hooibroeken aan te passen aan de gewenste natuurwaarden. Het waterschap trekt ook de uitvoering van de voorziene maatregelen en treedt op als opdrachtgever.

Bij de herstelopgave is een van de voorwaarden om zoveel als mogelijk te voorkomen dat omliggende landbouwgronden vernatten als gevolg van uitgevoerde maatregelen in de NNP. Voor de Hooibroeken is dat geen sinecure. In de omgeving van de Hooibroeken liggen buiten de EHS laag gelegen landbouwgronden die gevoelig zijn voor vernatting.
Voorts zou een sterke verhoging van het waterpeil in de Hooibroeken er ook toe kunnen leiden dat kwelwater in het gebied niet meer aan de oppervlakte komt. Veel sloten in de Hooibroeken zijn door de kleilaag heen gegraven en takken het grondwater aan. Het grondwater in de Hooibroeken beweegt zich in noordelijke richting, naar de Bergse Maas, en bouwt op plekken druk op waardoor het naar de oppervlakte gestuwd wordt. In de sloten in het gebied is dat duidelijk af te leiden aan de grote soortenrijkdom, waarvan sommige soorten indicatief zijn voor kwel. Het betreft kwelsoorten als Waterviolier, Grote boterbloem, Dotterbloem en Holpijp.

Soortenrijke slootvegetatie op landgoed Pax als gevolg van kwel



Sloot in de Hooibroeken met aangepast talud en Krabbescheervegetatie


Een forse verhoging van de waterstand kan ertoe leiden dat het kwelwater juist wordt weggedrukt en dat zou een averechts effect hebben op de vegetatie in de sloten. In de graslanden in de Hooibroeken speelt daarbij ook de komklei een rol. Deze is immers nauwelijks doorlatend voor water. Het is dan ook vrijwel onmogelijk om het kwelwater door de kleilaag in de wortelzone van het maaiveld te laten doordringen. In de Hooibroeken is dan ook vooralsnog als herstelmaatregel gekozen voor een watersysteem op basis van bevloeiing van het maaiveld met oppervlaktewater. Dit is ook vergelijkbaar met het ontstaan van het gebied, kleiafzettingen ontstaan immers door overstroming. Het kalkrijke Maaswater zorgde in het verleden voor kalkrijke kleiafzettingen. Doordat overstroming niet meer plaatsvindt is de bovenste kleilaag in het gebied ontkalkt door verzuring. Metingen in het gebied bevestigen dit beeld. Door nu percelen te bevloeien met het kalkrijke oppervlakte(kwel)water in het gebied kan het maaiveld zich als het ware weer opladen. Elders zijn goede ervaringen opgedaan met deze vorm van natuurherstel. In de Hooibroeken wordt nu eerst een proef uitgevoerd op een perceel grasland. Het perceel wordt zo ingericht dat dit in de periode november-januari enkele keren bevloeid kan worden met kalkrijk oppervlaktewater, waardoor de toplaag zich als het ware weer kan opladen. De proef wordt gedurende een aantal jaren intensief begeleid door deskundigen. Afhankelijk van het resultaat gaat dit in de Hooibroeken op grotere schaal toegepast worden met als doel de ontwikkeling van vochtige bloemrijke graslanden.

Naast de proef met de bevloeiing wordt een aantal sloten in de NNP afgekoppeld van het omliggend watersysteem. Daardoor kan in delen van het gebied water vastgehouden worden. Daarmee wordt voorkomen dat het water in de wintersituatie, als het omliggend landbouwgebied op een lager peil staat, het water het gebied uitstroomt. Afhankelijk van de ontwikkeling van de eigendomssituatie wordt het gebied waar water wordt vastgehouden in fasen vergroot.

Van een perceel in het westen van de Hooibroeken is de toplaag van 30 cm dikte verwijderd. Het doel is om op dit perceel dotterbloemgrasland te ontwikkelen. Onderzoek van de bovenste laag van de bodem toonde aan dat het fosfaatgehalte in deze laag te hoog was voor het gewenste natuurdoel.

Omdat fosfaat niet of nauwelijks door verschraling uit de bodem te halen is, is het verwijderen van de toplaag de beste optie. Bijkomend voordeel is dat het nieuwe maaiveld dichter bij het grondwater komt te liggen.

Op het landgoed Pax zijn de taluds van de sloten aangepast om een bredere overgang te maken tussen water en land. Daardoor ontstaat een veel geschikter slootmilieu voor allerlei planten en soorten die in het water leven. Op plekken waar water wegzijgt, zijn de sloten verondiept. Ook is een stuw geplaatst in de afvoersloot van het gebied om water langer vast te houden in het gebied.


Sloot met aangepast talud


Dotterbloemgrasland

De eerste maatregelen in de NNP Hooibroeken zijn nu uitgevoerd in opdracht van het waterschap Aa & Maas. De komende jaren wordt intensief gevolg of deze leiden tot de gewenste resultaten. Door aankopen wordt getracht grotere delen in het gebied aaneen te sluiten en deze los te koppelen van het omliggend watersysteem dat is afgestemd op landbouwbelangen. Op deze wijze wordt getracht om gefaseerd in de NNP een geheel eigen watersysteem tot stand te brengen dat gericht is op de gewenste natuurwaarden. Behoud en benutting van het kalkrijke kwel en oppervlaktewater staat daarin centraal.

Fons Mandigers
Vereniging Natuurmonumenten
Mei 2011


verberg...